Ewa Sokołowska
Struktura organizacyjna i zadania
Europejskiego Systemu Banków Centralnych

W 1989 roku został zatwierdzony tzw. Raport Delorsa, który zawierał projekt utworzenia Unii Ekonomicznej i Monetarnej (EMU), przewidujący trzy etapy realizacji:
I etap (od 1 lipca 1990 r.)
Najważniejszym elementem etapu pierwszego było wprowadzenie swobody przepływu ludzi, kapitału oraz towarów i usług na obszarze Unii Europejskiej. Był to najistotniejszy krok na drodze budowy jednolitego rynku europejskiego i wspólnej przestrzeni finansowej w obrębie Unii Europejskiej. W okresie tym uzgodniono kryteria kwalifikacyjne ("kryteria zbieżności"), od których spełnienia uzależniono przystąpienie poszczególnych państw Unii Europejskiej do EMU.
II etap (od 1 stycznia 1994 r.)
Na etapie drugim każde państwo miało wprowadzić ustawy bądź inne akty prawne, zakazujące bankom centralnym finansowania i kredytowania instytucji rządowych, organizacji międzypaństwowych i innych o podobnym charakterze. Ważnym zadaniem tego okresu było również pełne zharmonizowanie statutów i zasad działanie narodowych banków centralnych z zasadami ustalonymi w traktacie z Maastricht. Chodziło zwłaszcza o zapewnienie niezależności banków centralnych w dziedzinie kształtowania i realizacji polityki pieniężnej.
1 stycznia 1994 roku powołano Europejski Instytut Monetarny (EMI) z siedzibą we Frankfurcie nad Menem, któremu powierzono dwa zadania:
* przygotowanie mechanizmów koordynacji polityki ekonomicznej oraz reguł dyscypliny budżetowej i pieniężnej w ramach Unii Europejskiej,
* monitorowanie przebiegu przygotowań do wejścia w życie Unii Ekonomicznej i Monetarnej.
III etap (od 1 stycznia 1999 r.)
Na etapie trzecim Unia Ekonomiczna i Monetarna miała stać się faktem. Do zadań tego okresu należało wprowadzenie jednolitej waluty - euro, rozpoczęcie działalności Europejskiego Systemu Banków Centralnych, którego istotną częścią jest EBC, utworzony na bazie EMI. Państwa członkowskie EMI miały przekazać swoje uprawnienie do kształtowania i realizacji polityki pieniężnej ESBC.
Na posiedzeniu w Brukseli 2-3 maja 1998 roku Rada Europejska podjęła decyzję o zakwalifikowaniu do uczestnictwa w Unii Ekonomicznej i Monetarnej w pierwszym terminie, czyli od 1 stycznia 1999 r., jedenastu państw: Austrii, Belgii, Finlandii, Francji, Hiszpanii, Holandii, Irlandii, Luksemburga, Niemiec, Portugalii i Włoch. Na tym etapie do EMU nie zakwalifikowano Grecji, której wyniki ekonomiczne nie mieściły się w ramach kryteriów zbieżności, oraz Szwecji, która nie spełniła warunku wcześniejszego uczestnictwa w Europejskim Systemie Walutowym (ERM). Na podstawie oceny dokonanej w 2002 roku drzwi również zostały otwarte przed Szwecją, która jednak nadal powstrzymuje się od przystąpienia do EMU, podobnie jak Dania i Wielka Brytania.
Istotną decyzją podjętą przez Radę Europejską w Brukseli w 1998 r. była decyzja o utworzeniu z dniem 1 czerwca 1998 r. Europejskiego Banku Centralnego z siedzibą we Frankfurcie nad Menem, jako instytucji odpowiedzialnej za politykę pieniężną na obszarze Unii Ekonomicznej i Monetarnej.

2. Cele i zadania ESBC

Europejski Bank Centralny z poszczególnymi bankami narodowymi (wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej, a nie tylko państw, które przystąpiły do EMU), tworzy tzw. Europejski System Banków Centralnych. W jego ramach EBC i banki narodowe czuwają nad prawidłowym funkcjonowaniem wszystkich komercyjnych instytucji kredytowych (banków), systemów płatniczych itd. - czyli ESBC wykonuje funkcje, które w każdym z państwa normalnie wykonywałby bank centralny.
Dyspozycje Traktatu, dotyczące jednolitej polityki pieniężnej oraz zasad działalności ESBC, odnoszą się w pełni jedynie do państw, które przystąpiły do EMU. Rada Zarządzająca ESBC posługuje się terminem Eurosystem, obejmującym EBC oraz dwanaście narodowych banków centralnych państw, które są członkami EMU i w odniesieniu do których w sposób efektywny mogą być stosowane, określone w traktacie zasady tworzenia i realizacji wspólnej polityki pieniężnej. ESBC działa zgodnie z zasadami gospodarki wolnorynkowej w warunkach wolnej konkurencji.
ESBC i EBC odgrywają dużą rolę w ustalaniu ogólnego kierunku działania Unii Gospodarczo - Walutowej. Podstawowym celem ESBC jest osiągnięcie i utrzymanie stabilności cenowej na rynku.
Do najważniejszych zadań ESBC należy:
* definiowanie i wprowadzanie polityki monetarnej w strefie euro,
ˇ prowadzenie polityki emisyjnej w odniesieniu do wspólnego pieniądza - euro, jako jedynego prawnego środka płatniczego w ramach EMU,
*prowadzenie operacji wymiany walut,
* przechowywanie i zarządzanie oficjalnymi rezerwami walutowymi partycypujących państw członkowskich,
* zapewnienie sprawnej organizacji i funkcjonowania rozliczeń pieniężnych oraz systemu płatności,
* gromadzenie informacji statystycznej, zarówno od narodowych banków centralnych, jak i bezpośrednio od instytucji finansowych i innych podmiotów gospodarczych, dla dokonywania analiz i ocen sektora finansowego i całej gospodarki EMU.
Ważnym zadaniem ESBC jest także przyczynianie się do sprawnej realizacji rozwiązań dotyczących rozważnego nadzoru nad działalnością instytucji kredytowych oraz stabilnością systemu finansowego. EBC opracowuje i publikuje sprawozdania z działalności ESBC przynajmniej raz na kwartał. Co tydzień publikowane jest skonsolidowane zestawienie finansowe ESBC.

3. Organizacja zarządzania ESBC

Naczelną cechą ESBC jest jego niezależność. Traktat stanowi, że w dziedzinie polityki pieniężnej zarówno EBC, jak i narodowe banki centralne nie mogą ulegać naciskom i wpływom ze strony władz Unii, rządów państw członkowskich i innych organów państwowych.
Organizacja zarządzania w ramach ESBC nawiązuje do rozwiązań federalnych, charakterystycznych dla Rezerwy Federalnej USA oraz Deutsche Bundesbanku. Znajduje to zwłaszcza wyraz w strukturze organów ESBC.
Najważniejszym organem decyzyjnym jest Rada Zarządzająca (the Governing Council) EBC, złożona z prezesów narodowych banków centralnych państw wchodzących w skład Unii Ekonomicznej i Monetarnej oraz Zarządu (the Executive Board).
Prezesi narodowych banków centralnych wybierają ze swojego składu prezydenta EBC, który musi zwolnić stanowisko swojego banku macierzystego, ale jego następca nie wchodzi do Rady EBC. Rada banku i prezydent są wybierani na 8-letnią kadencję i są całkowicie nieodwoływalni, tzn. nawet jeśli w tym czasie utracą stanowisko szefa banku centralnego w swoim kraju pozostają w Radzie, a ich następca wchodzi do Rady dopiero po zakończeniu kadencji poprzednika. Rada ma obowiązek spotykać się co najmniej 10 razy w roku.
Rada decyduje o wszystkich najważniejszych kierunkach działania EBC, nie zarządza nim jednak na co dzień. Rada określa wytyczne i podejmuje decyzje konieczne dla wykonania statutowych zadań ESBC. W szczególności Rada Zarządzająca kształtuje politykę pieniężną EMU, aby w jak najpełniejszy sposób zapewnić osiągnięcie podstawowego celu ESBC, czyli stabilności cen. Do zadań Rady należy również określanie, w jakich okolicznościach i w jakim zakresie ESBC może wspierać ogólne kierunki polityki gospodarczej w ramach Unii Europejskiej bez szkody dla stabilności cen. Rada Zarządzająca ma wyłączne prawo wydawania zgody na emisję banknotów we Wspólnocie. Banknoty takie mogą być emitowane przez EBC i narodowe banki centralne.
Rada Zarządzająca podejmuje decyzje dotyczące realizacji polityki pieniężnej, a zwłaszcza, podstawowej (referencyjnej) stopy procentowej oraz innych stóp procentowych, stopy rezerw minimalnych, kształtowania podaży pieniądza, wielkości emisji oraz określa wytyczne konieczne dla ich realizacji.
Decyzje dotyczące podstawowych funkcji ESBC Rada podejmuje zwykłą większością głosów, przy założeniu, że każdy członek Rady ma jeden głos. W sytuacji równej ilości głosów decyduje głos prezesa EBC. Dla celu głosowania w Radzie Zarządzającej quorum wynosi 2/3 członków. Jeśli nie ma quorum, przewodniczący może zwołać posiedzenie nadzwyczajne, podczas którego dopuszcza się podejmowanie decyzji nie zważając na brak quorum.
W niektórych, szczególnie ważnych sprawach, dotyczących m.in.: rozdysponowania rezerw walutowych, zmian w kapitale EBC, rozdysponowania dochodów poszczególnych banków centralnych oraz zysków i strat EBC głos mają jedynie prezesi narodowych banków centralnych. Decyzje te podejmowane są wg klucza kapitałowego, czyli waga głosu jest proporcjonalna do udziału danego państwa w kapitale założycielskim EBC. Wymagana jest wówczas większość 2/3 kapitału i zwykła większość głosów.
Zarząd (the Executive Board) składa się z prezesa, wiceprezesa i czterech innych członków, którzy posiadają doświadczenie w zakresie spraw walutowych i bankowych. Traktat stanowi, że członków Zarządu powołują za wspólną zgodą, na podstawie rekomendacji Rady Europejskiej, szefowie państw i rządów krajów Unii Europejskiej, w porozumieniu z Parlamentem Europejskim i po konsultacji z Radą Zarządzającą ESBC. Wszyscy oni są pracownikami pełnoetatowymi sprawującymi ośmioletnią kadencją, która nie jest odnawialna. Jeżeli członek Zarządu przestanie spełniać wymagania konieczne dla wykonywania jego obowiązków lub jeżeli dopuści się poważnego uchybienia - jego dymisję może orzec jedynie Trybunał Sprawiedliwości - na wniosek Rady Zarządzającej. Członkami Zarządu mogą zostać tylko obywatele państw członkowskich.
Zarząd zajmuje się na co dzień zarządzaniem i organizacją pracy EBC, jest odpowiedzialny za wprowadzenie w życie polityki pieniężnej ustalonej przez Radę Zarządzającą. W tym zakresie Zarząd jest uprawniony do udzielania niezbędnych wytycznych i instrukcji narodowym bankom centralnym. Istotnym zadaniem Zarządu jest przygotowanie posiedzeń Rady Zarządzającej, a zwłaszcza sprawozdań, ocen, i projektów decyzji dotyczących sytuacji pieniężnej EMU, oraz zapewnienie sprawnego bieżącego funkcjonowania EBC.
Do najważniejszych zadań Zarządu należy:
* organizowanie funkcjonowania ESBC tak, aby jego ustawowe zadania zostały zrealizowane bądź przez EBC, bądź przez narodowe banki centralne (NBC), zgodnie z decyzjami Rady Zarządzającej;
* realizacja polityki rezerw obowiązkowych;
* podejmowanie decyzji dotyczących operacji kredytowych oraz operacji otwartego rynku i przeprowadzanie tych operacji wespół z NBC;
* realizacja funkcji emisyjnej;
* przeprowadzanie wespół z NBC operacji zagranicznych oraz administrowanie oficjalną rezerwą dewizową Wspólnoty;
* zapewnienie sprawnego funkcjonowania systemu płatności i rozliczeń pieniężnych zarówno w obrębie Unii, jak i w relacjach z państwami trzecimi;
* gromadzenie informacji statystycznej oraz opracowywanie rocznych raportów ESBC.
Zarząd podejmuje decyzje kolegialnie. Zgodnie z protokołem w sprawie statutu ESBC i EBC każdy członek Zarządu dysponuje jednym głosem podczas posiedzeń Zarządu. Jeżeli nie zostanie postanowione inaczej, Zarząd podejmuje decyzje zwykła większością głosów. W przypadku równowagi głos decydujący należy do prezesa EBC.
Trzecim organem EBC jest Rada Generalna, składająca się z prezesa, wiceprezesa Zarządu EBC oraz aktualnych szefów banków centralnych wszystkich państw członkowskich Unii Europejskiej, niezależnie od tego czy przystąpiły one do EMU, czy też nie. Pozostali członkowie Zarządu mogą uczestniczyć w posiedzeniach, ale bez prawa głosu.
Rada Generalna dla działalności strefy euro jest tylko ciałem doradczym i koordynacyjnym. Rada Generalna wspomaga zbieranie informacji statystycznych, działalność sprawozdawczą EBC, wszelkie przygotowania niezbędne do nieodwołalnego ustalenia kursów walut państw członkowskich objętych derogacją w odniesieniu do walut.

4. Przepisy finansowe ESBC

Rok obrachunkowy EBC i narodowych banków centralnych rozpoczyna się pierwszego dnia stycznia i kończy ostatniego dnia grudnia. Roczne sprawozdanie finansowe EBC sporządza Zarząd zgodnie z zasadami ustanowionymi przez Radę Zarządzającą. Sprawozdanie finansowe jest zatwierdzane przez Radę Zarządzającą, a następnie publikowane.
Dla celów analitycznych i operacyjnych Zarząd sporządza skonsolidowany bilans ESBC zawierający aktywa i pasywa narodowych banków centralnych należących do ESBC.
Rachunki EBC i rachunki narodowych banków centralnych są kontrolowane przez niezależnych rewidentów z zewnątrz, którzy zostali zarekomendowani przez Radę Zarządzającą. Rewidenci dysponują pełnymi uprawnieniami do kontroli wszystkich ksiąg rachunków EBC oraz narodowych banków centralnych i do uzyskania pełnej informacji na temat ich transakcji.
Na mocy Traktatu z Maastricht kapitał EBC wynosi 5 miliardów euro. Kapitał ten może zostać powiększony o sumy określone przez Radę Zarządzającą. Narodowe banki centralne są jedynymi subskrybentami i posiadaczami kapitału EBC. Każdy narodowy bank centralny otrzymuje wg klucza do subskrypcji kapitału EBC część będącą równowartością sumy:
* 50% udziału danego państwa członkowskiego w ogólnej liczbie ludności Wspólnoty w przedostatnim roku poprzedzającym ustanowienie ESBC;
* 50% udziału danego państwa członkowskiego w produkcie krajowym brutto Wspólnoty obliczonym na podstawie cen rynkowych, według notowań z ostatnich pięciu lat poprzedzających przedostatni rok przed ustanowieniem ESBC.
Części przyznane narodowym bankom centralnym będą uaktualniane co pięć lat po ustanowieniu ESBC.
Dochód przypadający narodowym bankom centralnym w wyniku spełniania przez ESBC funkcji związanych z polityką pieniężną jest rozdzielany pod koniec roku obrachunkowego. Wartość dochodu pieniężnego każdego narodowego banku centralnego równa jest jego rocznemu dochodowi uzyskanemu z jego aktywów równych wartości banknotów w obiegu i zobowiązań związanych z wkładami bankowymi instytucji kredytowych. Wysokość dochodu pieniężnego jest zmniejszana o sumę równą każdemu oprocentowaniu wypłaconemu instytucjom kredytowym przez ten bank centralny od jego zobowiązań związanych z wkładami bankowymi.
Suma dochodu pieniężnego narodowych banków centralnych zostaje rozdzielona pomiędzy banki proporcjonalnie do ich wpłaconych udziałów w kapitale EBC.
Zysk netto EBC jest przekazywany w następującym porządku:
a) określona przez Radę Zarządzającą suma, która nie może przekroczyć 20% zysku netto, jest przekazywana do ogólnego funduszu rezerwowego ograniczonego do czasu, kiedy fundusz ten nie osiągnie wielkości 100% kapitału;
b) pozostały zysk netto zostaje podzielony między wspólników EBC proporcjonalnie do ich wpłaconych udziałów.
W przypadku strat poniesionych przez EBC deficyt może być potrącony z ogólnego funduszu rezerwowego EBC i, jeżeli będzie to konieczne, po podjęciu decyzji przez Radę Zarządzającą, z dochodu pieniężnego odpowiedniego roku obrachunkowego proporcjonalnie i do wysokości sum podzielonych pomiędzy narodowe banki centralne.

5. Narzędzia realizacji polityki pieniężnej ESBC

W raporcie, przedstawiającym całościową koncepcję operacyjną EBC, określa się trzy rodzaje realizacji polityki pienięznej:
1) operacje otwartego rynku (różne odmiany);
2) przyjmowanie depozytów i udzielanie kredytów;
3) system rezerw minimalnych (obowiązkowych), które są wykorzystywane przez EBC dla oddziaływania na rynkową stopę procentową oraz płynność rynku finansowego.
Za najważniejsze uznaje się operacje otwartego rynku. W ramach tego rodzaju operacji, służących do zwiększenia bądź zmniejszenia płynności banków, przewiduje się wykorzystywanie różnorakich form działania (narzędzia).
Operacje otwartego rynku służą do kształtowania płynności sektora bankowego i całego systemu finansowego, oddziaływania na poziom rynkowych stóp procentowych, sygnalizowania podmiotom gospodarczym kierunku zmian polityki pieniężnej i wpływania tym samym na kierunek oczekiwań inflacyjnych.
Stosuje się następujące kategorie operacji otwartego rynku:
* główne operacje refinansowe,
* długookresowe operacje finansowe,
* operacje refinansowe precyzyjnego dostrajania,
* operacje strukturalne.
Kolejnym rodzajem narzędzi stosowanych przez ESBC są tzw. udogodnienia depozytowo-kredytowe (standing facilities), polegające na stworzeniu bankom możliwości deponowania w EBC krótkoterminowych nadwyżek środków płynnych na korzystnych warunkach i udzielaniu bankom krótkoterminowego kredytu pod zastaw określonej kategorii papierów wartościowych (kredyt lombardowy) w celu zaspokojenia pilnych potrzeb płynnościowych. Z reguły wielkość oprocentowania kredytu lombardowego jest wyższa aniżeli poziom oprocentowanie depozytów.
Zgodnie z uprawnieniami zawartymi w Traktacie ESBC nakłada na banki obowiązek tworzenia rezerw minimalnych, zapisywanych na rachunku banku w ESBC (na ogół w narodowych bankach centralnych) w wielkości określonej przez iloczyn stopy rezerw minimalnych, wynoszącej 2% i wielkości depozytów sektora nie finansowego (ludności, przedsiębiorstw itd.) zgromadzonych w bankach. Rezerwy te są oprocentowane wg stopy ustalanej przez EBC. Narzędzie to stosuje się w celu zmniejszenia płynności sektora bankowego i zwiększenia tym samym jego wrażliwości na działania stabilizacyjne ze strony ESBC wobec rynku pieniężnego.

Bibliografia:

Książki:

1. Temperton Paul: "Euro, wspólna waluta", Felberg SJA, Warszawa 2001.
2. Baka Władysław, "Bankowość Centralna", Zarządzanie i Finanse, Warszawa 2001.

Internet:

1. www.ecb.int
2. www.europa.eu.int
3. www.euroinfo.org.pl

.